Liczba widoczna przy ocenie ryzyka nie pochodzi z jednego czujnika ani z prostego pomnożenia stężenia pyłku przez współczynnik. To orientacyjny model składający się z kilku etapów. Łączy on:
- stężenia pyłku według rodzaju rośliny,
- progi dla poszczególnych roślin, dzięki którym ta sama liczba ziaren nie znaczy tego samego dla brzozy i ambrozji,
- pogodę, która może zwiększać lub zmniejszać ekspozycję,
- jakość powietrza, która niezależnie podrażnia drogi oddechowe,
- oraz — opcjonalnie — ustawioną przez użytkownika wrażliwość na alergen.
1. Dane o pyłku
Dla polskich miast korzystamy z europejskiego modelu CAMS (Copernicus Atmosphere Monitoring Service) przez Open-Meteo. CAMS wylicza stężenia w siatce modelowej; nie są to ziarna policzone przez lokalną stację. Dlatego wartości w prognozie dla Polski są modelowane, a nie mierzone, i powinny być traktowane jako orientacyjne. Rzeczywiste stężenie może różnić się między dzielnicami i od wyniku modelu.
Dla każdego alergenu (na przykład brzozy, traw, ambrozji, bylicy, olszy i oliwki) pokazujemy wartość liczbową, jeśli jest dostępna, oraz poziom opisowy. Poziom wyświetlany w tabeli pochodzi z danych źródłowych; obliczenia ryzyka używają jednej, porównywalnej skali progów.
2. Progi zależne od rośliny — DWD i EAACI
Ta sama wartość nie oznacza takiej samej ekspozycji dla każdego pyłku. W modelu stosujemy progi oparte na klasyfikacji DWD (Pollenflug-Gefahrenindex) i zestawieniu z zaleceniami EAACI. Przykładowe dzienne średnie w ziarnach/m³:
| Roślina | Niski | Umiarkowany | Wysoki |
|---|---|---|---|
| Leszczyna, olsza | 1–10 | 11–100 | >100 |
| Brzoza | 1–10 | 11–50 | >50 |
| Jesion | 1–50 | 51–75 | >75 |
| Oliwka | 1–10 | 11–100 | >100 |
| Trawy | 1–5 | 6–30 | >30 |
| Żyto | 1–2 | 3–6 | >6 |
| Ambrozja, bylica | 1–5 | 6–10 | >10 |
Próg „wysoki” jest używany jako punkt odniesienia. Dla wartości liczbowej dzielimy stężenie przez próg wysoki i ograniczamy wynik do przedziału 0–1. Wartość bez liczby, opisana tylko poziomem, zastępuje się środkiem odpowiedniego pasma. To techniczny sposób zachowania porównywalności, a nie twierdzenie o indywidualnym progu objawów.
3. Od wartości do wyniku pyłkowego — krzywa nasycenia
Każdy alergen wchodzi do dalszego obliczenia jako znormalizowana wartość x od 0 do 1. Nie stosujemy liniowego założenia, że dwa razy więcej pyłku zawsze oznacza dwa razy większy wynik. Używamy wklęsłej, nasycającej krzywej:
ocena = (1 − e^(−2,5 × x)) / (1 − e^(−2,5))
Wynik krzywej jest ograniczony do 0–1. Przy małych i umiarkowanych stężeniach rośnie szybko, a w pobliżu wysokiego progu przyrost stopniowo się spłaszcza. Następnie wynik pyłkowy mnożymy przez 75. Dzięki temu pojedynczy alergen na granicy wysokiego progu daje 75 punktów i pozostawia miejsce na modyfikator pogody oraz jakości powietrza.
4. Kilka alergenów naraz — soft-max
Nie wybieramy wyłącznie najwyższej wartości, ale też nie sumujemy wszystkich alergenów w całości. Sortujemy znormalizowane wartości, a następnie liczymy:
agregat = najwyższa_wartość + 0,5 × druga_wartość
Agregat jest ograniczony do 1.0. Dwa alergeny o wartości 0,5 dają więc 0,75; trzeci i kolejne nie zwiększają agregatu. Ustawienie wrażliwości użytkownika jest nakładane przed tym etapem: wartość alergenu może zostać pomnożona przez 0 (wyłączony), 1 (normalny) albo 2 (wrażliwy), po czym działa ograniczenie do skali modelu.
5. Pogoda i jakość powietrza
Do wyniku pyłkowego dodajemy jeden modyfikator. Obecna implementacja stosuje dokładnie następujące reguły:
| Warunek | Zmiana |
|---|---|
| Wiatr > 25 km/h | +15 |
| Wiatr 15–25 km/h | +8 |
| Wiatr < 5 km/h | −5 |
| Wilgotność < 40% | +10 |
| Wilgotność > 75% | −8 |
| Opad > 5 mm/24 h | −20 |
| Opad 1–5 mm/24 h | −10 |
| Temperatura ≥ 30°C | +8 |
| Temperatura ≥ 25°C | +5 |
| Europejski AQI 41–60 | +3 |
| Europejski AQI 61–80 | +6 |
| Europejski AQI > 80 | +10 |
Reguły nie są prognozą objawów. Są uproszczonym opisem tego, że wiatr może przenosić pyłek, deszcz może go wymywać, a suche, gorące powietrze i zanieczyszczenia mogą dodatkowo obciążać drogi oddechowe. Jakość powietrza zwiększa wynik przy gorszym AQI, ale czyste powietrze nie obniża go poniżej poziomu bazowego. Dane AQI pochodzą z usługi jakości powietrza Open-Meteo/CAMS; praktyczne sposoby ograniczania ekspozycji opisujemy w artykule jak chronić się przed pyłkami.
Łączny modyfikator mieści się między −33 a +43. Sumę wyniku pyłkowego i modyfikatora ograniczamy na końcu do 0–100.
6. Wynik końcowy i wskazówka
| Punkty | Poziom | Orientacyjna wskazówka dla pobytu na zewnątrz |
|---|---|---|
| < 30 | BEZPIECZNIE | Bez ograniczeń |
| 30–49 | NISKI | Do 6 godzin |
| 50–69 | UMIARKOWANY | 2–3 godziny |
| 70–84 | WYSOKI | Najwyżej 1 godzina |
| ≥ 85 | BARDZO WYSOKI | Unikaj pobytu na zewnątrz |
Wskazówka dotyczy przeciętnej osoby z alergicznym nieżytem nosa i jest orientacyjna. Osoby z astmą, ciężkimi objawami albo innymi chorobami powinny stosować własny plan uzgodniony z lekarzem. Osoba bez alergii może nie odczuwać objawów również przy wysokim wyniku.
Źródła i ograniczenia
- DWD: informacje o indeksie zagrożenia pyłkowego — definicje pasm pylenia.
- EAACI: wytyczne dotyczące środowiska, alergii i astmy — kontekst kliniczny i środowiskowy.
- Open-Meteo Air Quality API — dane jakości powietrza i źródło CAMS.
- Copernicus CAMS — europejskie modelowanie atmosfery.
Model nie zna pełnego profilu alergologicznego, przyjmowanych leków ani opóźnionych reakcji. Nie zastępuje pomiaru na miejscu, diagnozy ani leczenia. W sprawie objawów i terapii skonsultuj się z lekarzem lub alergologiem.